روزنامه نگار

«هنر نزد ايرانيان است و بس» آثار و برکات اين هنر همواره به صورت نقش و نگار در صنايع دستي و سنتي ايران از گذشته تا به امروز ديده شده است و صنايع دستي به گستردگي حوزه خرده فرهنگ ايرانيان در اقصي نقاط اين سرزمين توليد شغل و به همراه خود شور و نشاط را در بستر سنت ها و آداب و رسوم ايرانيان جاري کرده است. به دليل همين توانمندي و ظرفيت است که کارشناسان امروز ايران را يکي از ۳ قطب صنايع دستي دنيا مي بينند.

در واقع صنايع دستي درون مايه هاي خود را از فرهنگ و تمدن غني يک ملت مي گيرد ايران از اين نظر به غناي آثار تمدني و فرهنگي سرآمد است و به دليل همين ظرفيت ها و پشتوانه ها مي توان صنايع دستي را درآمدزا، اشتغال زا، مولد و نشاط آفرين ديد و با رونق آن فرهنگ و تمدن يک جامعه را در گستره يک کشور با خرده فرهنگ هاي مختلف پويا کرد.

جالب اين که هيچ آمار رسمي و دقيقي از شاغلان در صنايع دستي کشور وجود ندارد.

خرده فرهنگ هاي ايراني در دل خود نقش و نگارهاي فراواني را جاي داده است و اقوام و قبايل مختلف در اين کشور با همان باورها، سنت ها، آداب و رسوم زندگي و الگوهاي فرهنگي توليد مي کنند. صنايع دستي در اين خرده فرهنگ ها از جايگاه ويژه اي برخوردار است و اين تنوع هاي فرهنگي وقتي در يک نمايشگاه جمع مي شود غناي فرهنگي يک جامعه را به رخ مي کشد.

معاون صنايع دستي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان اصفهان با بيان اين که ۵۰ درصد از صنايع دستي کشور در شهر اصفهان توليد مي شود به مهر گفت: اين در حالي است که ۷۰ درصد از اين صنعت در استان اصفهان توليد مي شود.

احمد اديب اظهار داشت: استان اصفهان با اخذ ۴ نشان بين المللي در زمينه صنايع دستي پرافتخارترين استان ايران است و ۵۷ اثر صنايع دستي استان اصفهان داراي اصالت ملي و ۲ اثر اين استان در فهرست ملي ثبت شده است و ۲۱ پرونده ديگر در نوبت ثبت ملي و جهاني قرار دارد.

و ديگر نبايد به صنايع دستي به تنهايي نگاه هنري و تفنني داشت بلکه لازم است مسئولان کشوري و استاني به صنايع دستي کشور نگاه اقتصادي داشته باشند.

رئيس شوراي فني صنايع دستي آذربايجان شرقي نيز در مورد ظرفيت هاي صنايع دستي اين استان با اشاره به حضور پررنگ و قدرتمند صنايع دستي عشاير و ايلات کشورمان در نمايشگاه بين المللي صنايع دستي جاده ابريشم به فارس گفت: عشاير کالاهاي گوناگوني مانند گليم، قالي و ... توليد مي کنند که هر کدام از اين صنايع دستي زيبايي ها و طرح هاي اصيل خاص خود را دارد.

تراب محمدي، ورني بافي را به عنوان يکي از صنايع دستي پرفروش و داراي بازار بسيار خوب خارجي، محصول دست عشاير آذربايجان شرقي خواند و افزود: نقش هايي که به وسيله بافندگان عشاير بر روي ورني تصوير مي شوند ذهني است و بنا به ذوق و سليقه بافندگان طراحي و بافته مي شوند که همين بکر و ذهني بودن طرح ها، ورني عشاير را به يکي از پرطرفدارترين صنايع دستي آذربايجان شرقي تبديل کرده است.

وي «گليم نقش برجسته» را از صنايع دستي منحصر به فرد و داراي قابليت  صادرات مي داند و مي گويد: در کنار آن فرش دستباف ايلام هم جايگاه مهمي دارد و حمايت از صنعت گران مي تواند به احياي اين ظرفيت هاي مغفول مانده کمک کند.

«موسوي» معاون صنايع دستي سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي خراسان رضوي هم نقاط قوت صنايع دستي اين استان را فرهنگ، تاريخ، تمدن و پيشينه غني استان، تنوع رشته هاي صنايع و هنرهاي دستي با بيش از ۹۰ رشته، اشتغال مستقيم ۲۰ هزار نفر به جز در فرش و توليد انحصاري برخي از محصولات صنايع دستي استان در سطح کشور و دنيا اعلام مي کند و مي افزايد: خراسان رضوي به عنوان قطب اول کشور در رشته هاي تراش سنگ هاي قيمتي و نيمه قيمتي، سنگ تراشي و حکاکي روي سنگ شناخته شده است.

وي محدوديت هاي اعتباري، ضعف اطلاع رساني، آموزش هاي اندک، ضعف در قوانين و مقررات حمايتي از توليدکنندگان و هنرمندان صنايع دستي، ضعف در بسته بندي، بالا بودن قيمت تمام شده، فراموش شدن رشته هايي از هنرهاي سنتي و صنايع دستي را که امکان رقابت با مشابه صنعتي خود را ندارند، مي داند و مي افزايد: عدم فرهنگ سازي و توجيه مناسب مصرف کننده داخلي براي استفاده از صنايع دستي در زندگي خانواده ها نقطه ضعف ديگري در حوزه صنايع دستي است.

«موسوي» عدم توفيق در اصلاح موثر نقاط ضعف و ادامه شرايطي که موجب دلسردي و رويگرداني هنرمندان و صنعت گران از صنايع دستي مي شود را مهم ترين تهديدهاي صنايع دستي مي داند و مي گويد: عدم توفيق در حل صحيح و موثر مسائل حساس مديريتي و نهادي بخش صنايع دستي و واردات بي رويه محصولات صنايع دستي ساير کشورها و عدم امکان رقابت صنعت گران داخلي با بسياري از اين محصولات آينده اين صنعت ديرينه را تهديد مي کند.

معاون صنايع دستي ميراث فرهنگي و گردشگري خراسان رضوي تصريح مي کند براي محقق شدن اهداف بايد سياست ها، برنامه ها، اقدامات و عمليات متناسب با اين شرح وظايف تنظيم شود.

به گفته وي اطلاع رساني خوب رسانه ها، ايجاد انگيزه در نسل جوان براي ادامه توليد و ترويج صنايع دستي ايران در داخل و خارج کشور، ايجاد تعادل در سياست هاي دولت و توليدکنندگان و مصرف کنندگان صنايع دستي و تبليغات مناسب از راه هاي افزايش توليد و صادرات صنايع دستي مي باشد.

«حشمتي» از کارشناسان صنايع دستي نيز بر اين باور است که در حال حاضر طرح جامعي براي حمايت از صنايع دستي نداريم و اين ظرفيت بالقوه کشور از اقدامات جزيره اي و منفک در کنار ضعف مديريت رنج مي برد. به گفته وي بيمه کردن يک هنرمند يا اعلام يک روز به نام صنايع دستي و برپايي نمايشگاه کافي نيست، اکنون بسياري از هنرهاي دستي و سنتي کشورمان يکي پس از ديگري تعطيل شده و بيم آن مي رود که در سال هاي آينده ديگر سفالينه و دستبافت ايراني نداشته باشيم.

وي تهديدهاي صنايع دستي را جدي مي داند و مي گويد: فرصت هاي بالقوه اي در حوزه صنايع دستي داريم ولي چون برنامه مدوني نداريم و از حمايت آن غفلت کرده ايم اکنون با تهديد مواجه شده ايم و برخي کشورهاي منطقه صنايع دستي ما را با کپي برداري يا با يک بازنگري به نام خودشان حتي به بازار ايران عرضه مي کنند. وي با تأکيد بر ضرورت شناسايي چالش ها و توانمندي هاي حوزه صنايع دستي کشور مي گويد: صنايع دستي براي توسعه و احيا و حتي دستيابي به صادرات 1.5ميليارد دلاري در سال جاري نياز به حمايت و تجاري سازي دارد. در حالي که خيلي از فعالان به افزايش شمار توريست ها و گردشگران براي رشد فروش صنايع دستي کشورمان اعتقاد دارندولي يک کارشناس اقتصادي مدعي است: توريست به رشد صنايع دستي کمک چنداني نمي کند مگر اين که کالاهاي صنايع دستي با گذر از مبادي گمرکي و ورود به بازارهاي بين المللي بتوانند به رقم مورد نظر دست پيدا کنند.

«عباس سليميان»، اقتصاددان بين المللي در همايش بزرگداشت و روز جهاني صنايع دستي اعلام کرد که هنر و هنرمندان صنايع دستي جايزه بگيرند يا نه، هنر باقي مي ماند اما آن چه نمي ماند اقتصاد مبتني بر اين صنعت است. بنابراين لازم است به صنايع دستي فقط به چشم هنر نگاه نکرد بلکه آن را از ديدگاه اقتصادي بررسي کرد.

وي با اشاره به اين که بيش از ۳۰۰ نوع تنوع در اين حوزه وجود دارد ادامه داد: «کشور چين در برابر ۳۰۰ نوع تنوع ايراني تنها ۱۰۰ نوع رشته صنايع دستي دارد اما با همين تعداد محدود توانسته به رشد 4.1 ميليارد دلاري در صادرات دست پيدا کند. همين طور هند که ۲ ميليارد صادرات را به خود اختصاص داده است. اين در حالي است که ايران تنها ۹۸۰ ميليون دلار صادرات داشته که هم اکنون اين رقم تا ۴۰۰ ميليون دلار کاهش پيدا کرده است.

«سليميان» نبود دستگاه هاي اطلاع رساني، نبود هماهنگي ميان مسئولان دولتي و صنعت گران و اميد نداشتن براي ورود به اين صنعت را از جمله ضعف هايي بيان کرد که باعث تهديد اين حوزه مي شود و لازم است اين مشکلات مرتفع شود تا تمام تمايل ها به اين محصولات فاخر جلب و صنعت مد به آن گرايش پيدا کند. حتي تجارت الکترونيک هم مي تواند از آن بهره برداري کند. در اين صورت راه براي بازارها باز مي شود.

جالب است بدانيم که صنايع دستي ايران سند چشم انداز ندارد. حتي در برنامه پنجم توسعه جايي براي اين هنر- صنعت لحاظ نشده است. بازار داخلي و خارجي آن هم نيازي به توصيف ندارد، چرا که هميشه در رکود به سر مي برد؛ اما خبر رشد ۳۰۰ درصدي صادرات آن هم در شرايط فعلي، براي تحقق نياز به معجزه دارد.

از آن جايي که صنايع دستي مثل هر صنعت ديگري براي برنامه ريزي و جذب بودجه هاي عمراني نياز به سند چشم انداز به عنوان استراتژي و دستورالعمل مشخص دارد؛ اما هنر و صنعت ايران فاقد چنين برنامه اي است. رئيس سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي کشور اخيراً اعلام کرده است که قرار است امسال صادرات صنايع دستي کشور از ۵۰۰ ميليون دلار به 1.5 ميليارد دلار افزايش يابد. اين در حالي است که صنايع دستي ايران که هميشه فراتر از مرزها حرکت مي کرده در حال حاضر خيزش آن حتي به مرزهاي داخلي هم نمي رسد. هنوز صنايع دستي شهرهاي مختلف، شبکه اي براي ايجاد ارتباط و تبادل توليدات خود ندارد. براساس گفته کارشناسان، صادرات و بازار داخلي صنايع دستي حتي در برنامه پنجم، جايگاهي در برنامه هاي توسعه و عمراني ندارد.

به گفته «منوچهر عبدلي» رئيس اتحاديه صنايع دستي کشور «صنايع دستي نياز به شاکله اي منظم و ساختاري انسجام يافته دارد اما در شرايطي که بازار داخلي در رکود به سر مي برد و اين صنعت براي زنده ماندن نياز به صادرات دارد، هنوز فاقد شبکه توزيع هستيم.»

به گفته او، زماني که حمايت دولتي وجود ندارد بايد ساختاري در قالب اتحاديه و تشکل فعال وجود داشته باشد تا با توليد و فراهم کردن مواد اوليه شبکه توزيع نيز راه اندازي شود. اين در حالي است که صنعتگران در شهرهاي مختلف هنوز هيچ راه ارتباطي براي عرضه توليدات خود ندارند. بنابراين صنايع دستي اهواز به خراسان نمي رسد و توليدات بوشهر در اصفهان ديده نمي شود؛ اين در حالي است که بخش هاي ديگري مانند بسته بندي، بانک اطلاعاتي، حمل و نقل و تسهيلات لازم براي اين صنعت همچنان دچار مشکلات عديده اي است.

به گزارش خبرگزاري ميراث فرهنگي زيرساخت هاي صنايع دستي هنوز فراهم نشده و بسته هاي حمايتي جواب گوي جامعه آماري توليدکنندگان اين حوزه نيست.

«عبدلي» معتقد است جاري کردن خدمات نياز به زيربناي محکم و بودجه هاي عمراني دارد. با اين که هر سال نمايشگاه هاي رايگان برگزار مي شود اما از يک ميليون صنعت گر حتي هزار نفر هم نمي توانند شرکت کنند. بسته هاي حمايتي بايد هدفمند، عام و جاري باشد. اين در حالي است که وضعيت صادرات هم فرق چنداني ندارد و وضع به همين منوال است.

حدود ۵ ماه از طرح ابلاغ بند ۱۱۹ قانون بودجه کشور و اختصاص يک دهم درصد از اعتبارات براي خريد و حمايت از صنايع دستي مي گذرد اما با تصويب اين بند از قانون و گذشت ۵ ماه هيچ اتفاقي نيفتاده و اين قانون تنها روي کاغذ باقي مانده است.

اواخر آذرماه سال ۱۳۹۰ هيئت دولت به رياست معاون اول رئيس جمهور و به پيشنهاد سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري، بند ۱۱۹ قانون بودجه کشور را تصويب کرد و اين قانون به تمام دستگاه ها، سازمان ها و موسسات دولتي ابلاغ شد. بر اساس اين قانون قرار شد که قواي سه گانه با خريد صنايع دستي از محل بودجه تملک و دارايي شان از اين هنر- صنعت حمايت کنند اما با گذشت ۵ ماه هنوز هيچ اتفاقي نيفتاده است.

«مصطفي خوشابي»، مدير روابط عمومي اتحاديه سراسري صنايع دستي کشور در اين باره مي گويد: «با توجه به بند ۱۱۹ قانون بودجه کشور که تمام دستگاه هاي حاکميتي را موظف به اختصاص يک دهم درصد از اعتباراتي که در قالب بودجه عمومي دولت، در فصل اول (ساختمان و مستحدثات) موافقت نامه هاي طرح هاي تملک دارايي هاي سرمايه اي و نيز اعتبارات داخلي دستگاه هاي اجرايي براي خريد آثار طراحي، نقاشي، نگارگري، خوشنويسي، عکس، گرافيک، کاريکاتور، آثار حجمي، يادمان تنديس، سفال و سراميک، هنرهاي سنتي و صنايع دستي کرده اما هنوز چنين اتفاقي نيفتاده است.»

اين در حالي است که مقام معظم رهبري با توجه به موقعيت فرهنگي، هنري، اقتصادي، اجتماعي و سياسي کشور سال ۱۳۹۱ را به عنوان سال توليد ملي، حمايت از کار و سرمايه ايراني نام گذاري کردند.

«خوشابي» با اشاره به اين که شاغلان مستقيم و غيرمستقيم حوزه صنايع دستي، جمعيتي بيش از ۳ ميليون نفر را شامل مي شود که اين افراد روزي خود را از اين راه به دست مي آورند ادامه داد: «صنايع دستي ايران با گستردگي جغرافيايي در تمام استان ها، شهرها، روستاها و حتي در دورافتاده ترين نقاط کشور توليد مي شود. در حال حاضر رشته هاي زنده اين هنر- صنعت در کشور ۲۵۷ رشته است که به گفته استادان و مفسران اقتصادي به عنوان بهترين جايگزين صادراتي به جاي نفت مي توان از آن بهره برداري کرد.

به گفته وي، فرهنگ استفاده از توليدات کاربردي در زندگي روزمره اتفاقي است که نياز به حمايت جدي دولت دارد و حتي دستگاه هاي مختلف اجرايي نظام براي تحقق آن بايد پيشقدم شوند.

حال که صنايع دستي کشورمان قدمتي ۷ هزار ساله و جايگاه ويژه اي دارد به نظر مي رسد براي بهره گيري از ظرفيت ها و توانمندي هاي موجود و دست يابي به صادرات ۳ برابري آن به بازارهاي جهاني نياز به برنامه ريزي، سياست گذاري و تدوين سند چشم انداز يا برنامه جامعي داريم تا چراغ راه فعالان و دست اندرکاران باشد. اکنون چراغ بسياري از صنايع دستي رو به افول است يا به خاموشي گراييده است و اين در خور شأن و منزلت ايرانيان نيست.

صنايع دستي بخشي از هويت ملت هاست و کشور ما نيز از گذشته هاي دور مهد بسياري از هنرهاي دستي و سنتي بوده و هست اما طي سال هاي اخير سايه بي مهري برسر اين قبيل صنايع سنگيني مي کند و چراغ بسياري از صنايع دستي اين مرز و بوم رو به افول نهاده است. در حالي که ده ها هزار نفر در کشور به توليد صنايع دستي اشتغال دارند و سال گذشته ۵۰۰ ميليون دلار صادرات صنايع دستي ايران بوده است مسئولان سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي از تلاش براي ۳ برابر شدن اين حجم صادرات درسال ۹۱ خبر داده اند اما کارشناسان و فعالان حوزه صنايع دستي با توجه به تهديدها و ضعف هاي موجود امکان تحقق اين صادرات را بدون برنامه، سند چشم انداز و هماهنگي متوليان بعيد مي دانند.