روزنامه نگار

صفحه R03 گزارش (رضوي) ، شماره سريال 17262 ، تاريخ انتشار 880223

سبزی و صیفی در واقع بخشی از سبد غذایی است که مصرف صحیح آن می تواند بیشتر ویتامین های مورد نیاز بدن را تامین کند. روز گذشته نیز در گزارشی یادآور شدیم که سبزی آذین بخش سفره ها و صیفی جات صفابخش روح و کاهنده عطش درون به ویژه در گرمای آزاردهنده تابستان است. الیاف سبزی و صیفی ملین مزاج و ویتامین های آن شفابخش جان است. اما آیا هر سبزی و میوه ای که مصرف می کنیم، سالم و قابل اعتماد است؟ کمی باید تامل کرد، در نحوه تولید، عرضه و مصرف، اگر چه کلرینه و ضدعفونی کردن سبزیجات و میوه ها اندکی از بار میکروبی آن می کاهد، لیکن سموم و آلاینده هایی چون فلزات سنگین که اغلب مضر است به راحتی قابل تشخیص و حذف نمی باشد. در ادامه سلسله گزارش های خراسان از آبیاری مزارع سبزی با فاضلاب این بار هم از زوایای دیگری لزوم کنترل این موضوع را بررسی می کنیم.

مهم ترین سوال ما و خوانندگان این است که «تکلیف محصولات آبیاری شده با فاضلاب چیست؟». متولیان بهداشت، محیط زیست و کارشناسان تغذیه، آلودگی سبزی ها و صیفی جات آبیاری شده با فاضلاب خام و پساب های تصفیه نشده واحدهای صنعتی و احتمال آلودگی به مواد سمی و سرطان زا را قبول دارند و هر یک دیگری را مسئول برخورد و پایان دادن به این ناهنجاری می داند. جهاد کشاورزی، محیط زیست، دانشگاه علوم پزشکی، شورای بهداشت، مرکز بهداشت استان، آب منطقه ای، شرکت آب و فاضلاب و حتی مقام قضایی در این موضوع دخیل هستند و در حالی که بیشتر آن ها از تبعات این پدیده مطلع اند و در جلسه های متعددی درباره آن بحث کرده اند، ولی به نظر می رسد هنوز برخورد اصولی در دستور کار نیست، مزارع سبزی آبیاری می شود و سبزی ها نیز به سفره مردم می رسد اما دریغ از نظارت! اما این که مصرف این نوع سبزی و میوه ها که با فاضلاب های مختلف آبیاری می شود چه عواقبی می تواند در بر داشته باشد، مطلبی است که دکتر «محمدجواد دهقان نیری» متخصص بیماری های عفونی در مورد آن توضیح می دهد. وی می گوید: آبیاری مزارع از طریق فاضلاب های خام در تمام دنیا ممنوع است و رهاسازی این مواد هم در مکان های مختلف مثل درون چاه ها و آب های جاری تحت شرایط خاص و پس از تصفیه در تصفیه خانه های مجهز امکان پذیر می شود. وی با اشاره به پیامدهای استفاده از فاضلاب در آبیاری مزارع می گوید: اولین تاثیر فاضلاب های خام، روی محیط زیست و به خصوص نفوذ مواد شیمیایی و فلزات سنگین آن در خاک است. وی ادامه می دهد: در کشور ما مردم هر نوع زباله از شیمیایی گرفته تا غیر شیمیایی را در فاضلاب ها رها می کنند، در نتیجه فلزات سنگین این مواد و مواد شیمیایی در خاک باقی می ماند و به سبزی ها و محصولات کشاورزی راه می یابد که با شست و شو و گندزدایی نیز پاک نمی شود. این پزشک متخصص معتقد است: راه یافتن انگل ها و میکروب های معلق در فاضلاب ها به زندگی انسان ها از دیگر عواقب خطرناک تماس داشتن با این مواد آلوده است و برخی عوارض ازجمله سرطان ها به این آلودگی های شیمیایی برمی گردد . وی در توضیح این مطلب تصریح می کند: ممکن است میکروب ها و ویروس ها بر اثر استفاده از کلر از بین برود اما کیست ها و تخم انگل های موجود در آن به هیچ عنوان از بین نخواهد رفت. «دکتر دهقان نیری» می افزاید: انگل هایی مانند ژیاردیا، آسکاریس و اکسیور (کرمک) از جمله خطرناک ترین نوع انگل هایی است که در صورت راه یافتن به بدن انسان می تواند سبب کم خونی، بی اشتهایی، اختلال در رشد و علایم گوارشی شود. وی تاکید می کند: چنان چه «کیست هیداتیک» که از طریق مدفوع سگ سانان در مزارع پخش می شود، به هر علتی و از طریق مصرف سبزی جات آلوده به بدن انسان راه یابد، عوارض جبران ناپذیری هم چون ایجاد حفره روی قلب، مغز، کبد، ریه و... بر جای خواهد گذاشت که در نتیجه هزینه های درمانی زیادی را بر مبتلایان تحمیل خواهد کرد، هر چند در نهایت درمان کاملی هم نخواهد داشت. وی توصیه می کند: سبزی های خوراکی پس از شست و شوی گل و لای و استفاده از کلر یا قرص پرکلرین برای گندزدایی به مدت چند دقیقه در آبی که حاوی چند قطره مایع ظرف شویی است، قرار گیرد و بعد از شست و شوی کامل با آب مصرف شود. این دکتر متخصص بیماری های عفونی معتقد است: برای حفظ سلامت شهروندان لازم است از تخلیه فاضلاب خام در مزارع سبزی اطراف مشهد به شدت جلوگیری و با عاملان با قاطعیت برخورد شود.

معاون محیط انسانی اداره کل محیط زیست استان خراسان رضوی تاثیر مخرب مصرف فاضلاب را بر سلامت غذایی جامعه «اظهر من الشمس» می داند و می گوید: هیچ کس نیست که از وجود انگل و ویروس های متفاوت و بسیار خطرناک که در فاضلاب شناور است، بی خبر باشد. مهندس «محمدحسین قادری» اضافه می کند: محتوی یک تانکر فاضلاب که در یک مزرعه سبزی جات تخلیه می شود، می تواند فاضلاب بیمارستان ها، کارگاه های صنعتی یا کارخانه جات بزرگ باشد و هیچ کس نمی تواند بفهمد این تانکر محتوی چه نوع فاضلابی است! وی با اشاره به استانداردهایی که در تخلیه فاضلاب ها در زمین های مختلف باید در نظر گرفته شود، می گوید : آب های سطحی و زیر سطحی به دلیل آن که به طور مستقیم از فاضلاب ها آلوده می شود، استاندارد بالاتری دارد. مهندس قادری با بیان این که فاضلاب از لحاظ فیزیکی و بیولوژیکی تاثیر مخربی بر سلامت غذایی جامعه دارد تاکید می کند: بسته به این که کدام محصول از طریق چه نوع فاضلابی آبیاری می شود، تاثیرات این تولیدات متفاوت است، به عنوان نمونه اگر سبزی با فاضلاب در تماس باشد به دلیل آن که به طور مستقیم سر سفره مردم قرار می گیرد تاثیر بسیار بیشتر و متاسفانه خطرناک تری دارد. وی با اشاره به وجود فلزات سنگین و آلودگی های صنعتی در فاضلابی که از کارخانه ها و کارگاه ها خارج می شود، اضافه می کند: تحقیقات علمی نشان داده است این نوع فلزات در ریشه گیاهان غده ای ذخیره و پس از مصرف وارد بدن افراد می شود.

این مسئول معتقد است: تحقیقات جامع و کاملی که به تفکیک نوع محصول و نوع فاضلاب مصرفی انجام شده باشد، در کشور صورت نگرفته است؛ اما بی گمان میزان تاثیر مخرب ورود فاضلاب به مزارع صیفی جات و سبزی ها با دیگر مزارع مانند گندم و غلات یکسان نیست. وی درباره تاثیر فاضلاب بر خاک و هم چنین نیروهای انسانی مزارع می گوید: بدون تردید وقتی فردی به طور مداوم و مستقیم در تماس با فاضلاب باشد، بدن وی تا حدودی مقاومت می کند ولی پس از آن سلامت وی و به تدریج اعضای خانواده اش نیز تحت تاثیر قرار خواهد گرفت. این کارشناس مسئول ادامه می دهد: باکتری ها و مواد سازنده و تغییر دهنده شرایط خاک نیز تا حد مشخصی در برابر انگل ها و فلزات سنگین معلق در انواع فاضلاب مقاوم است و به تدریج دیگر هیچ شرایطی تغییر نمی کند و خاک کارایی خود را از دست می دهد. وی برخی از بیماری های روده ای رایج در فصول گرم را متاثر از همین فاضلاب می داند و خاطر نشان می کند: حداکثر کاری که افراد مختلف برای مصرف این محصولات انجام می دهند شست و شوی محصولات با آب است که باید گفت این اقدام هیچ تاثیری ندارد. این مسئول محیط زیست استان درباره اقدامات انجام شده در این زمینه نیز می گوید: وزارت بهداشت متولی اصلی در زمینه حفظ سلامت مردم در قبال مصرف موادغذایی است اما تاکنون تحقیقاتی را در این عرصه انجام نداده است. یک کارشناس نیز که حاضر به معرفی خود نیست، به گزارشگر ما می گوید: شرکت آب منطقه ای استان خراسان رضوی که متولی بحث آب و پساب در استان است دارای بهترین دستگاه آزمایش «اتمیک» آب و فاضلاب از نوع آلمانی است که متاسفانه به دلایلی بلااستفاده مانده است. این در حالی است که آزمایش های این شرکت روی آب و پساب فقط در آزمایشگاه خصوصی... که متعلق به یک دام پزشک است، انجام می شود!

رئیس بخش مسمومیت های بیمارستان امام رضا(ع) مشهد نیز در گفت و گو با خراسان می گوید: در این که آب های آلوده از جمله فاضلاب خام به مواد سمی، فلزات سنگین، حشره کش ها و پی وی سی آغشته است شکی نیست و استفاده از این آب ها و فاضلاب برای زراعت ممکن است خیلی از این سم ها را وارد محصولات کند و احتمال آلودگی صیفی جات، گوجه فرنگی و سبزی خوردن وجود دارد. دکتر «مهدی بلالی مودی» با بیان این که در هیچ جای دنیا سبزی، محصولات کشاورزی و حتی ماهی ها و آبزیان بدون آزمایش قبلی وارد بازار مصرف نمی شود، می گوید: متاسفانه امکانات آزمایش را در اختیار نداریم و احتمال آلودگی برخی تولیدات کشاورزی به ویژه سبزی و صیفی حاصل از آبیاری با فاضلاب وجود دارد. وی می افزاید: باید وزارت بهداشت و درمان، سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان حمایت از مصرف کنندگان وزارت جهاد کشاورزی به عنوان متولیان امر در حوزه سلامت، تولید تمامی محصولات کشاورزی را که به مصرف شهروندان می رسد، کنترل کنند تا مشکلی برای سلامت مردم به وجود نیاید. عضو فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی که یک دوره ۴ ساله رئیس جامعه سم شناسی پزشکی آسیا و اقیانوسیه بوده است و مشاور سم شناسی بالینی سازمان بهداشت جهانی نیز می باشد، به خراسان می گوید: متاسفانه آزمایش محصولات کشاورزی قبل از ورود به عرصه توزیع و مصرف و کنترل سلامت سبزی و صیفی جات در هیچ کجای کشور انجام نمی شود. وی با اعلام این که متاسفانه آزمایشگاه مرجع سم شناسی در سطح کشور نداریم تاکید می کند: متاسفانه این کمبود علاوه بر این که سلامت مردم را تهدید می کند، روی اقتصاد و صادرات هم تاثیر نامطلوب گذاشته است.

وی با اشاره به این که به دلیل طعم نامطبوع و باقی ماندن سم در برخی محصولات صادراتی ایران از جمله سبزیجات، بازار خود را در برخی کشورها از جمله امارات از دست داده ایم، اظهار می دارد: کشور امارات در حال حاضر از چین سبزی و صیفی جات مصرفی مردم را تامین می کند. رئیس مرکز تحقیقات سم شناسی پزشکی در ادامه این گفت و گو با ابراز نگرانی از این که توجه به سلامت مردم در اولویت کاری سازمان های مسئول قرار ندارد، می گوید: وزارت بهداشت و درمان، سازمان محیط زیست و جهاد کشاورزی کاری در این راستا انجام نداده اند. این متخصص سم شناسی می گوید: اگر چه متولیان امر در بحث تصفیه فاضلاب و تولید پساب مدعی هستند که آزمایشگاه میکروب شناسی دارند و پساب تولیدی هم زلال است و برای زراعت مصرف آن منعی ندارد، لیکن مواد شیمیایی در این آب ها به عنوان آلاینده های موثر شناسایی شده است و ارسنیک، کادیوم، جیوه و سرب سم هایی است که با آزمایش های فعلی امکان شناسایی آن ها وجود ندارد. دکتر «بلالی» با اشاره به این که در بیمارستان امام رضا (ع) دستگاه مخصوص آزمایش «جذب اتمیک» داریم و به طور رایگان آزمایش های مربوطه را انجام می دهیم، می گوید: متاسفانه تا به حال مراجع مرتبط نمونه هایی را برای آزمایش نفرستاده اند. به گفته وی در نمونه هایی که شخصا به آزمایشگاه آورده است، آلودگی در فاضلاب ها بیداد می کند و غلظت مواد سنگین در آن بسیار بالاست.

وی با اشاره به این که از سال ها قبل پی گیری و در جلسه های مختلف اعلام کرده ایم که مسئولان باید امکانات آزمایشگاهی لازم را برای شناسایی دقیق آب و فاضلاب در اختیار داشته باشند می افزاید: سرانجام دستگاه آزمایش جذب اتمیک توسط شرکت آب منطقه ای استان تهیه شد ولی پارسال فهمیدیم که نمونه های لازم را به این آزمایشگاه نمی دهند و این مرکز عملا کارایی ندارد! وی تصریح می کند: «چون مسئولان نگران تامین آب شرب بهداشتی مردم هستند به آن ها حق می دهیم ولی این که در قبال سلامت مردم سکوت کنند، این کار غیر اخلاقی است». به گفته این متخصص سم شناسی فاضلاب آلوده کشف رود با غلظت بالای آلاینده از جمله حشره کش ها، ترکیبات و نیل کلراید و... سبزی و صیفی جات را آلوده می کند. وی می گوید: اگر آب مصرفی این مزارع و سبزی و صیفی تولیدی آن ها آزمایش شود و میزان باقی مانده سموم یا فلزات سنگین در آن ها شامل کادیوم، جیوه، سرب، ارسنیک و... مشخص شود، متخصصان امر در صورت درحد مجاز بودن این موارد برای استفاده آن اعلام نظر می کنند. این پزشک متخصص مدعی است: استانداردهای سازمان بهداشت جهانی در وزارت بهداشت مشخص است و سم شناسی هم ضوابط قانونی خاص و مورد تایید انجمن سم شناسی را دارد از این رو مسئولان مرتبط باید معیارهای لازم شامل باقی مانده سموم در سبزی ها و آب و پساب را تعیین کنند که متاسفانه آقایان نه آیین نامه ای دارند و نه توجهی! وی در پاسخ به این سوال که آیا راهی برای حل مشکل وجود دارد، می گوید: پیش گیری از مصرف هرز آب، فاضلاب و آب های آلوده در مزارع اولین راه برای حفظ سلامت مردم است. دکتر «بلالی» از توافق مجموعه مرکز تحقیقات سم شناسی پزشکی و شرکت آب منطقه ای استان برای انجام یک کار تحقیقاتی خبر می دهد و می گوید: به زودی تحقیقات لازم برای شناسایی آب و فلزات سمی در پساب کارخانه های صنعتی و مقایسه آن با آب چاه های دشت مشهد در محدوده بالای شهرک صنعتی توس و پایین دست آن تا تصفیه خانه پرکندآباد که در مظان آلودگی است، با هزینه ۱۰ میلیون تومان اجرا خواهد شد.