جزئیات اجرای طرح الگوی کشت در خراسان رضوی

سالیان متمادی است که بحث مهم و اساسی ضرورت وجود الگوی کشت در بخش کشاورزی مطرح است و خراسان نیز در گزارش های متنوع و به تناسب طرح موضوع های مرتبط با حوزه کشاورزی استان و کشور لزوم توجه به این مهم را خاطر نشان ساخته است در سال های گذشته با گران یا ارزان شدن قیمت یک محصول کشاورزی و باغی شاهد توسعه و ترویج کشت آن محصول در سال بعد و تولیدی به مراتب افزون بر نیاز جامعه بوده ایم و هرگز میزان عرضه و تقاضا یا به عبارتی سطح زیر کشت و میزان تولید با نیازهای روز مطابقت نداشته است.در سالیان اخیر معضل جدی کم آبی نیز مزید بر علت شد و اگرچه صاحب نظران و کارشناسان حتی مدیران بخش کشاورزی نیز به ضرورت تعیین الگوی کشت برای بخش کشاورزی واقف شدند ولی این مهم تنها در حد طرح بحث بود و بس! خوشبختانه مدیران بخش کشاورزی استان خراسان رضوی این بار هم با قبول ریسکی بزرگ پیشتاز عرصه تعیین الگوی کشت شدند و پس از سال ها و ماه ها بحث و تبادل نظر و بررسی های میدانی و کارشناسی سرانجام کار گروه مربوطه در ۲ محور «تجربی» و «ریاضی» الگوی کشت را برای استان خراسان رضوی ارائه کرد.به دلیل اهمیت موضوع خراسان در گزارشی به تشریح جزئیات این طرح پرداخته است.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در گفت و گوی اختصاصی با خراسان می گوید: از سالیان دور از معدود مواردی که در بین صاحب نظران، منتقدان، عموم مردم و حتی دست اندرکاران بخش کشاورزی اتفاق نظر وجود داشته است نبود الگوی کشت مناسب در بخش کشاورزی بوده که تقریبا با نداشتن برنامه مترادف است. دکتر «محمد اسماعیل نیا» می افزاید: ترکیب کشت، سیاست کشت، برنامه کشت، سامان دهی کشت و... اصطلاحات مترادفی هستند که با مفهوم الگوی کشت در مقالات و سخنرانی های متعددی بر روی اجرای آن تأکید اما در عمل کمتر به ارائه راهکارهای کاربردی پرداخته شده است.به گفته وی اگرچه برنامه ریزان بخش کشاورزی با قبول صورت مسئله همواره بر حل آن تأکید داشته اند اما وقتی الگوی کشت به صورت ریشه ای مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد متوجه خواهیم شد بر خلاف ظاهر ساده آن، موضوع بسیار پیچیده ای است که موفقیت در آن مستلزم رفع تنگناها و ارائه برنامه های متعددی خواهد بود.وی در تعریف الگوی کشت می گوید: تعیین و ابلاغ برنامه کشت در سطح ملی، منطقه ای و محلی در قالب برنامه های استراتژیک کشور و بر اساس شاخص های فنی و اقتصادی را الگوی کشت می نامند و همان طور که از این تعریف مشهود است سه خصوصیت برنامه های استراتژیک و شاخص های فنی و اقتصادی از مبانی اجرای الگوی کشت محسوب می شوند.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در تشریح «مبانی برنامه ای» این طرح می گوید: برنامه ریزان کلان با توجه به شرایط کشور و مطالعات ملی و جهانی، میزان نیاز به تولیدات مختلف کشاورزی را در قالب برنامه های اقتصادی ارائه می کنند که لزوما با شرایط فنی و اقتصادی انطباق کامل ندارد. برای مثال خودکفایی در گندم و یا کلزا که بنا به مصالح خاص مورد تأکید سیاست گذاران کشور بوده و بایستی در دستور کار قرار گیرد. البته ذکر این مهم ضروری است که این موضوع مختص به کشور ما نبوده و مثال های متعددی از جمله طرح های خودکفایی گندم و سایر محصولات اساسی را در بسیاری از کشورها می توان نام برد.وی درباره «مبانی فنی» نیز می گوید: الگویی که کارشناسان فنی بخش بر مبنای شرایط اقلیمی، وضعیت آب و خاک، وضعیت آفات و بیماری ها، رعایت تناوب زراعی و سایر مسائل فنی ارائه می دهند که لحاظ آن در الگوی کشت برای رسیدن به توسعه پایدار بخش کشاورزی اجتناب ناپذیر است.دکتر «اسماعیل نیا» می افزاید: مبانی اقتصادی هم در مسئله الگوی کشت بسیار حائز اهمیت است چرا که الگویی است که کشاورز به منظور حصول حداکثر درآمد در دستور کار خویش قرار می دهد، هر چند در پاره ای از موارد به دلیل نوسانات قیمت به آن دست نمی یابد، اما به هر حال انگیزه های اقتصادی پیش شرط قبول هرگونه برنامه کشت از سوی کشاورز خواهد بود و بایستی در یک الگوی کشت جامع حتی الامکان مدنظر برنامه ریزان قرار گیرد.به گفته وی بررسی سه تعریف به عنوان مبانی مستقلی که هر کدام به تنهایی می تواند مبنای تعیین الگوی کشت قرار گیرد نشان می دهد تنها مدلی قابل قبول خواهد بود که تلفیقی از نظرات برنامه ریزان، کارشناسان و کشاورزان را توأما ارائه کند.

وی در گفت و گو با خراسان، آمار و اطلاعات صحیح، ابزار قانونی، ثبات برنامه های استراتژیک و برنامه های خرید تضمینی و توافقی کارآمد را تنگناهای اجرای الگوی کشت در کشور و استان بیان می کند و در تشریح هر یک از این تنگناها سخن می گوید.وی درباره «آمار و اطلاعات صحیح» می گوید: داشتن آمار و اطلاعات صحیح و به هنگام پیش نیاز اساسی برنامه ریزی برای الگوی کشت خواهد بود. با وجود اجرای طرح های متعدد در این زمینه توسط دستگاه های متولی متأسفانه به دلیل این که در کشور ما عموما آمار شاخص اصلی توزیع اعتبارات، تسهیلات امکانات و نهاده ها بوده است لذا مدیران محلی همواره به خاطر برخورداری از سهم بیشتر سعی در ارائه آمارهای بالاتر را داشته اند، همچنین به دلیل عدم استفاده کاربردی از آمارهای استحصالی، در اکثر مواقع آمارها از دقت لازم برخوردار نیستند لذا تهیه شناسنامه منابع آبی با هدف تأمین حداقل اطلاعات اولیه قابل اتکا به این منظور بوده است که انجام شده است.وی درباره «ابزارهای قانونی» نیز می گوید: چنانچه قرار باشد تغییرات گسترده ای در الگوی کشت به وجود آید استفاده از اهرم های قانونی جدید می تواند اقدام موثری در الزام کشاورزان به رعایت شرایط جدید را فراهم کند.او «ثبات برنامه های استراتژیک» را یادآور می شود و می گوید: تغییرات مستمر در برنامه های استراتژیک بدون آماده سازی بسترهای لازم برای آن می تواند برنامه الگوی کشت را به مخاطره بیندازد برای مثال می توان به بحث کاهش تعرفه واردات شکر و به تبع آن کاهش شدید سطح زیر کشت چغندرقند، افزایش قیمت جو و اثر آن بر روی سطح زیر کشت گندم و مثال های متعددی در این زمینه که قطعا تغییرات نامطلوبی را در اجرای طرح الگوی کشت خواهد گذاشت، اشاره کرد. به هر حال هماهنگی ملی در تحقق این موضوع یکی از پیش شرط هاست. وی لزوم اجرای «برنامه خریدهای تضمینی و توافقی کارآمد» را خاطر نشان می سازد و می گوید: برنامه خریدهای تضمینی و توافقی کارآمد و اجرای سیاست های تنظیم بازار، کارآمدترین اهرم هدایت بخش کشاورزی به سمت الگوی کشت مناسب می باشد.به گفته رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در قانون خرید تضمینی محصولات اساسی کشاورزان تصریح شده است.«به منظور حمایت از تولید محصولات اساسی کشاورزی و ایجاد تعادل در نظام تولید و جلوگیری از ضایعات محصولات کشاورزی و ضرر و زیان کشاورزان، دولت موظف است همه ساله خرید محصولات اساسی کشاورزی را تضمین كرده و حداقل قیمت خرید تضمینی را اعلام و نسبت به خرید آن از طریق واحدهای ذی ربط اقدام کند.» اگرچه هدف قانون گذار از تصویب این قانون ایجاد تعادل در نظام تولید یا به عبارت ساده تر اجرای الگوی کشت بوده است اما در عمل فقط جلوگیری از ضرر و زیان کشاورزان بنای خریدهای تضمینی قرار گرفته و کمتر به دو مبحث اساسی دیگر پرداخته شده است.«اسماعیل نیا» معتقد است: اگرچه فراهم کردن اهرم های مورد نیاز اجرای الگوی کشت و رفع تنگناها از پیش شرط های رسیدن به یک الگوی کشت قابل قبول می باشد اما تجربه کشورهای موفق و شرایط کشور ما نمایانگر این مهم است که رفع تمامی موانع و پس از آن اجرای الگوی کشت یک رویای ساده انگارانه بیشتر نخواهد بود و تنها برداشتن گام های اولیه و طی تدریجی مسیر تکاملی آن، ما را به سرانجام مقصود خواهد رساند و طبیعی است که تأخیر بیش از این در شروع کار ما را همچنان از توسعه بخش غافل خواهد ساخت.

مسئول ارشد جهاد کشاورزی در استان با اشاره به این که مدیران جهاد کشاورزی خراسان رضوی پیش قراولان تحقق بحث الگوی کشت در کشور هستند و مدعی هستند که با صبر کردن و این دست و آن دست کردن ساختار کشاورزی ما اصلاح نخواهد شد، می گوید: در راستای تعیین الگوی کشت نیز مطالعات و کارشناسی سنگینی انجام شده بر این باوریم که تعیین الگوی کشت به عنوان اولین قدم اساسی خواهد بود که در آن بر مبنای اطلاعات وضعیت موجود از نظر نوع محصولات زراعی و باغی و سطح زیر کشت آن ها مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت مطلوب ارائه خواهد شد و بدیهی است تعیین سطح زیر کشت و نوع محصول در این مرحله کفایت می کند و مباحث مربوط به پایین بودن راندمان تولید مربوط به مقوله بهره وری است که نیاز به مباحث خاص خودش را دارد. وی با اشاره به این که حال باید بدانیم چه نوع محصول و در چه سطحی باید آن را بکاریم نیاز به آمار و اطلاعات مورد نیاز داریم و در این راستا نیز به منظور دسترسی به حداقل آمار و اطلاعات قابل اتکا و بررسی آمار و اطلاعات موجود و استفاده از آن در طرح الگوی کشت و سایر طرح های ابلاغی مانند پرداخت یارانه مستقیم به کشاورزان، طرح شناسنامه منابع آبی در استان به اجرا درآمده است. به گفته وی در این طرح برای کلیه منابع آبی استان شناسنامه ای تنظیم که از آن تعداد و انواع منابع آبی، کیفیت آب، انواع روش های آبیاری، وضعیت بافت خاک، سطوح زیر کشت آبی و نهایتا میزان آب قابل دسترس به دست آمده است.هم چنین برای سایر اطلاعات مورد نیاز مانند شرایط اقلیمی، ضریب مکانیزاسیون، سطح سواد بهره برداران، اطلاعات سطوح مالکیتی، سرانه سطح زیر کشت زراعی و باغی و وضعیت ماده آلی خاک، از منابع موجود استفاده شده است.

با توجه به این که در خراسان رضوی آب به عنوان مهم ترین عامل محدودکننده تولید در بخش کشاورزی می باشد به عنوان محور برنامه ریزی الگوی کشت قرار گرفته است و بر مبنای حصول حداکثر درآمد بر اساس هر مترمکعب آب مصرفی، مزیت نسبی محصولات مختلف به دست آمده است.رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان خراسان رضوی می گوید: به این منظور در ابتدا با برآورد میانگین درآمد ناخالص و کسر هزینه ها، در سال های اخیر درآمد خالص در محصولات مختلف استان محاسبه شده که از تقسیم آن بر نیاز خالص آبیاری هر محصول به استناد سند ملی آب، درآمد خالص کشاورزی به ازای هر مترمکعب آب در محصولات مختلف تعیین شده که به عنوان پایه اساسی انتخاب نوع کشت برای منطقه در نظر گرفته شده است.به گفته وی سپس با استفاده از اطلاعات فنی شامل شرایط اقلیمی، کیفیت آب، کیفیت خاک، وضعیت خرده مالکی و وضعیت مکانیزاسیون و برنامه های استراتژیک کشور شامل برنامه های توسعه، اشتغال زایی، برنامه های خودکفایی، وضعیت صنایع تبدیلی و وضعیت دامپروری و نهایتا پس از بررسی های کامل کارشناسی، حداقل تغییرات لازم در برنامه الگوی کشت پایه، اعمال و نوع محصولات تعیین خواهد شد و پس از انتخاب نوع محصول برای منطقه مورد نظر (ترکیب کشت) با لحاظ نیاز ناخالص آبیاری محصولات و راندمان آبیاری موجود و آب قابل دسترس، سطح محصولات مختلف تنظیم می شود و در نهایت وضعیت محصولات شامل نوع و سطح زیر کشت در الگوی کشت موجود و مطلوب مقایسه و میزان تغییرات لازم در الگوی کشت موجود به دست خواهد آمد.

روش ابلاغ الگوی کشت هم این طوری است که کشاورزان بر اساس قانون موظف به رعایت آن هستند. این روش معمولا در حکومت های دولت سالار قابل اجرا بوده و در حکومت هایی با اقتصاد آزاد قابلیت اجرایی ندارد. در این روش هم چنین ممکن است سیاست کشت منطقه ای نیز اجرا شود یعنی مناطق به دقت مطالعه و بررسی شده و به منظور افزایش بهره وری برای کشت های خاصی برنامه ریزی می شود مانند ترکمنستان که در زمان شوروی سابق فقط برای کشت پنبه برنامه ریزی شده بود. روش دیگر هم روش اعمال الگوی کشت از طریق خریدهای تضمینی و توافقی، پرداخت یارانه مستقیم، جوایز صادراتی و تعرفه های وارداتی است که این روش که در کشورهای آزاد اجرا می شود در آن کشاورزان در عین حال که در انتخاب کشت آزاد هستند، برنامه ریزی دولت به گونه ای است که کشاورز به خاطر تامین منافع بیشتر خود به خود در راستای برنامه دولت قرار می گیرد.وی روش های پیشنهادی اجرای الگوی کشت مطلوب در خراسان رضوی را شامل: اطلاع رسانی و آموزش کشاورزان، اجرای طرح های ساماندهی گوجه فرنگی، سیب زمینی، پیاز و ذرت علوفه ای که در آن متناسب با شرایط هر محصول با کارخانجات صنایع تبدیلی، سازمان تعاون روستایی و یا اتحادیه های دام داری قرارداد قبل از کشت، منعقد و سطح تولید متعادل می شود، سوق دادن برنامه های اجرایی و یارانه ها متناسب با الگوی کشت جدید و جمع بندی قوانین و مقررات مورد نیاز و ارائه به مراجع ذی ربط می داند.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی از ارائه دهندگان مدل تجربی الگوی کشت در استان خراسان رضوی نیز در گفت وگو با خراسان می گوید:اگرچه فراهم کردن اهرم های مورد نیاز تعیین و اعمال الگوی کشت ورفع تنگناهای موجود از پیش شرط های حصول یک الگوی کشت ایده آل می باشد اما تجربه کشورهای موفق و شرایط کشور ما نمایانگر این مهم می باشد که رفع تمامی موانع و سپس اجرای الگوی کشت یک رویای ساده انگارانه بیشتر نخواهد بود و تنها شروع گام های اولیه و طی تدریجی سیر تکاملی آن، ما را به هدف نزدیک خواهد کرد و به هر میزان تاخیر در شروع کار به همان میزان ما را از توسعه بخش غافل خواهد ساخت.مهندس «رضا خوشبزم» بااشاره به بیلان منفی آب در خراسان رضوی و شرایط اقلیمی آن می گوید: ضرورت دارد برای اقتصادی کردن کشاورزی استان که متاثر از عواملی چون کم سوادی بهره برداران، خرده مالکی و ... عقب ماندگی تاریخی دارد به فکر اصلاح کشاورزی بپردازیم و عوامل اقتصادی در این موضوع اثرگذار است و چون مزیت نسبی استان خراسان رضوی بر اساس میزان آب مصرفی محصولات باغی است در طرح الگوی کشت بر این مقوله تاکید کرده ایم. او می افزاید: نتیجه محاسبه درآمد خالص به ازای مصرف هر متر مکعب آب در سه سال گذشته نشان می دهد سیر خشک با ۵۷۵ تومان بالاترین درآمد را داشته و کلزا و گلرنگ با ۱۷ و ۱۸ ریال ضرردهی روبه رو بوده است ولی در بحث باغات زعفران با هزار و ۳۷۰ تومان درآمد خالص به ازای مصرف هر متر مکعب آب بالاترین درآمد خالص و بادام با ۵۷ تومان کمترین درآمد را داشته است ومحصولات پسته، گلابی، سیب و انار درباغ ها درآمدزایی خوبی را دارند.به گفته وی با استناد به این داده ها الگوی کشت در خراسان رضوی تعیین و ابلاغ شده است و تعیین سطح زیر کشت هم بر اساس ترکیب انتخابی کشت، نیاز خالص آبی و آب قابل دسترس خواهد بود که در هر شهرستان خبرگان کشاورزی آموزش های لازم را به کشاورزان ارائه خواهند داد.

به گفته وی در استان خراسان رضوی ۱۸ هزار حلقه چاه عمیق، یک هزارو ۶۰۳ چاه نیمه عمیق، ۵ هزار و ۶۸۸ رشته قنات، ۶۰۰ چشمه فصلی و هزار و ۷۱۹ چشمه دائمی در کنار ۳۱۲ رودخانه فصلی و ۱۹۶ رودخانه دائمی و ۲۱۳ سد بتونی و خاکی و ۳۰ هزار برکه، استخرو آبگیر طبیعی منابع آبی هستند که به لحاظ کیفیت ۲/۱۴ درصد آب ها شور، ۴۶ درصد لب شور و ۸/۳۹ درصد آب ها شیرین هستند. خوشبزم با اشاره به این که ۲۴ درصد آبیاری در استان به صورت کرتی، ۷۰ درصد به صورت نشتی و تنها ۶ درصد به صورت تحت فشار است می گوید. بافت خاک نیز در استان ۴۴ درصد شنی، ۱۵ درصد رسی و ۴۱ درصد لومی است و میانگین درصد کربن آلی خاک بین ۳/۰ تا ۶۵/۰ است در حالی که استاندارد خاک مطلوب ۵/۱ تا ۲ درصد کربن آلی است.وی سطح زراعت پاییزه استان را ۴۰۶ هزار و ۲۰۰ هکتار و زراعت بهاره را ۲۷۳ هزار و ۷۰۰ هکتار اعلام کرده و می گوید: باغ های استان نیز ۱۴۶ هزار و ۸۰۰ هکتار وسعت دارد و ۴۴ هزار و ۸۰۰ هکتار نیز سطح مزارع زعفران استان است.وی سطح زیر کشت آبی استان را ۸۷۱ هزار و ۵۰۰ هکتار اعلام می کند و می گوید: مجموع آب مصرفی استان در بخش کشاورزی ۲۶/۹ میلیارد متر مکعب است که یک میلیارد و ۵۰ میلیون متر مکعب كسری مخازن یا اضافه برداشت نسبت به آب های سطحی و زیر زمینی است و از آن جا که سهم کشاورزی ۴/۸ میلیارد متر مکعب اعلام شده و مصارف مزارع آبی استان ۸/۱۰ میلیارد متر است لذا کسری ۴/۲ میلیارد متر مکعبی را شاهد خواهیم بود که کسری مخازن و کسری آب کشاورزی برای حفظ وضع موجود هم اکنون ۳ میلیارد و ۴۵۰ میلیارد متر مکعب است. معاون جهاد کشاورزی استان با اشاره به پایین بودن ضریب مکانیزاسیون کشاورزی که در استان خراسان رضوی ۶/۰ اسب بخار در هکتار است و بیکاری ۵ هزار فارغ التحصیل بخش کشاورزی می گوید: ۷/۸۴ درصد بهره برداران بخش کشاورزی استان بی سواد و کم سواد، ۱۳ درصد تا سطح دیپلم و ۳/۲ درصد دارای تحصیلات عالی هستند و این در حالی است که ۸/۱۳درصد اراضی کوچک تا ۵ هکتار در اختیار ۳/۶۵ درصد بهره برداران است.

وی با اشاره به اهمیت انتخاب کشت می گوید: مثلث سه ضلعی عوامل فنی، عوامل برنامه ای به گفته وی در اجرای طرح الگوی کشت در خراسان رضوی سطح گندم آبی ۸/۱۴ درصد، چغندرقند، ۲/۴۴ درصد، پنبه ۳/۲۱ درصد، خربزه ۱/۱۲ درصد، هندوانه آبی ۱/۲۴ درصد، گوجه فرنگی ۲۵ درصد، ذرت علوفه ای ۲۳ درصد، هندوانه بذری ۶/۷۱ درصد کاهش خواهد یافت یعنی در مجموع سطح زیر کشت محصولات زراعی با ۲۰ درصد کاهش از ۴۷۸ هزار و ۸۰۰ هکتار به ۳۸۳ هزار هکتار تقلیل می یابد که ۶۴۲ میلیون متر مکعب آب صرفه جویی خواهد شد و کسری مخازن بهبود خواهد یافت.وی می افزاید: در طرح الگوی کشت سطح زیر کشت زعفران بیش از دو برابر خواهد شد و به ۱۰۰ هکتار می رسد و سطح باغ های پسته ۱۰۱ درصد، گلابی ۹۰ درصد، سیب ۷۱ درصد، انار ۱۱۴ درصد، هلو ۵۸ درصد، آلو ۴۰ درصد، شلیل ۱۵۰ درصد، گردو ۹۰ درصد، گیلاس ۵۰ درصد، زردآلو ۸۲، گل محمدی ۹۰۰ درصد، گیاهان دارویی ۲۳۳ درصد شده و محصولات گلخانه ای نیز ۲۰ برابر خواهد شد. به گفته وی با افزایش سطح باغ های استان تا سطح دو برابری و بهبود شرایط آبیاری مصرف آب در این باغ ها ۶۴۲ میلیون متر مکعب کاهش خواهد یافت.تحقیقات نشان می دهد که با تحقق طرح الگوی کشت ۶۶ درصد به کل درآمد ناخالص محصولات زراعی و باغی استان افزوده خواهد شد.این کارشناس تاکید می کند: بخش کشاورزی بیش از این که در الگوی کشت مشکل داشته باشد در بهره وری مشکل دارد و در صورت استمرار این وضعیت ما روز به روز مزیت های نسبی بیشتری را از دست خواهیم داد.