صفحه R05 فرهنگ (رضوي) ، شماره سريال 17293 ، تاريخ انتشار 880331

حیف است فردی آن هم در کسوت خبرنگار به گناباد سفر کند و سری به عمیق ترین قنات جهان نزند. گروه اعزامی خراسان به شهرستان گناباد پس از هماهنگی با دست اندرکاران میراث فرهنگی و گردشگری این دیار برای دیدن شاهکار نیاکان این مرز و بوم عازم محل می شوند. در ضلع جنوبی این شهر پس از عبور از قبرستان قدیمی و تپه  ماهورهایی به محلی می رسیم که راهرویی به عمق زمین است.قنات قصبه را در عمق زمین دیده بودم، لذا جلودار گروه شده، با چراغ قوه وارد دهلیز (راهرو) سمت چپ دهانه ورودی قنات می شوم و چند ثانیه بعد فقط سیاهی و تاریکی ظهور می کند، اگر چراغ قوه خاموش شود هیچ چیز را نمی توان تشخیص داد.«صفری» خبرنگارمان در گناباد با چراغ قوه دیگری انتهای ستون ۵ نفره را کنترل می کند.«عابری» راننده گروه،«یزدان پناه» گزارشگر دیگر و « بخشنده» عکاس قدبلند و رشید روزنامه همراهی مان می کنند.داخل کانال آن هم در اعماق زمین جلو می رویم، در جاهایی این مسیر تنگ و تاریک است و پیچ و خم دارد، درنقاطی هم سقف کوتاه است و باید به صورت خمیده، جلو رفت. حدود ۶۰ متر که در عمق ۱۸ متری زمین درون این راهرو پیش رفته بودیم. چشمان تیزبین عکاس گروه، ماری را در کنار قطعه سنگی در این راهرو مشاهده می کند. تاریکی محل و عمق قنات، گروه را از ادامه مسیر باز می دارد.به عقب برگشته، با خروج از اعماق زمین به مظهر قنات قصبه در ابتدای باغ های شهر می رویم. مکانی که به شکل آب انبار ساخته شده است، بعد از ۳۰ پله به مظهر قنات می رسد گرچه این عمق در دل زمین تاریک است، استخر کوچکی با یک ورودی و یک خروجی آب قنات در آن تماشایی است.خانواده ای سرگرم شستن البسه و پتوهای خود می باشند و امکان نوشیدن آب فراهم نیست عکاس مان عکس می گیرد و...

وقتی به سراغ منابع موجود می روم تا اطلاعاتی بیشتر درباره قنات قصبه گناباد بیابیم، در ویژه نامه همایش ملی قنات که در اردیبهشت ۸۳ در این دیار برگزار شد آمده بود: قنات قصبه گناباد به عنوان یکی از پدیده های شگفت انگیز دست ساخته انسان در طول تاریخ و نمادی از هم نوایی بشر با طبیعت است. مجموعه ای که توجه بسیاری را از مورخان و پژوهشگران به خود جلب کرده است.این قنات از میانه اراضی کوی شرقی گناباد از محلی معروف به «برج علی ضامن» در داخل رسوب های ریزدانه آغاز می شود و از ۷ کانال متصل به هم شکل گرفته است.به گفته کارشناس میراث فرهنگی گناباد، بر اساس آخرین مطالعات طول این قنات ۳۳ هزار و ۱۱۳ متر(۳۳ کیلومتر) و تعداد چاه های آن متجاوز از ۴۷۰ حلقه است و عمق ما در چاه آن نیز حدود ۳۰۰ متر می باشد. به گفته وی بر اساس اسناد تاریخی، «ناصرخسرو قبادیانی» نخستین کسی است که در سفرنامه اش به توصیف این قنات پرداخته و عمق چاه آن را ۷۰۰ گز و طول آن را ۴ فرسنگ ذکر کرده و حتی آن را به کیخسرو نسبت داده است. ظاهرا وی از کنار طولانی ترین رشته انشعابی این قنات به نام دولاب عبور کرده است.

«ذوالفقاری» می گوید: فضای داخل قنات دارای کانال ها و تونل های اعجاب انگیزی است که با بررسی های انجام شده روی آن، حفره هایی مشخص شده که ظاهرا این قسمت ها برای قرار دادن چراغ و پیه سوز و وسایل روشنایی به کار می رفته است.یکی از آب بران قنات قصبه گناباد هم این قنات را شناسنامه تاریخ و تمدن گناباد کنونی می داند و می گوید: خشکسالی های پیاپی، قنات قصبه را هم تحت الشعاع قرار داده و این روزها آب دهی آن به ۱۵۰ لیتر در ثانیه تقلیل یافته است. به گفته وی برخی احداث این قنات را به بهمن پسر اسفندیار نسبت می دهند و این مجموعه نشان از آبادانی و رونق این ناحیه در ادوار دیرین دارد.قنات قصبه گناباد که این روزها مهجور مانده، قدمتی ۲ هزار و ۵۰۰ ساله دارد و عمیق ترین، طولانی ترین و قدیمی ترین قنات جهان شناخته شده است و البته برای آن که گمنام نماند، به عنوان منطقه نمونه گردشگری شناخته شده و در حال تبدیل شدن به یک مکان توریستی جذاب و دیدنی است.

مقنی پیر گناباد هم گفتنی هایی دارد که خالی از لطف نیست، او نگران رها شدن این میراث کهن و بدون متولی ماندن آن است و رسیدگی را به قنات ها و انجام لای روبی آن ها از مهم ترین نیازهای این آثار می داند و معتقد است اگر قنات قصبه به طور کامل لای روبی شود بالغ بر ۶۰۰ لیتر در ثانیه دبی آب آن خواهد بود که معادل آب دهی ۲۰ چاه موتور عمیق است. او حفر چاه های عمیق را بلای جان قنات ها می داند و می گوید: امروزه حریم قنات ها رعایت نمی شود و عبور جاده ها و ساختمان سازی روی مسیر قنات ها و ورود فاضلاب به آن ها، نفوذ و آلودگی آب قنات ها را به دنبال دارد.برخی زارعان قنات قصبه هم نگران کاهش آب دهی آن می باشند و لای روبی و احیای این قنات و سایر قنات های شهرستان را خواستارند.حاج غلامرضا باذلی از معتمدان و باغ داران گناباد نیز نگران آینده این میراث کهن است او می گوید: ۵ سال قبل همایش ملی قنات با اهداف مشخصی در گناباد برگزار شد و به همین بهانه تا حدی به قنات رسیدگی و هزینه هایی انجام شد ولی الان این قنات فراموش شده است. به گفته او قنات برای خیلی ها به خصوص برای نسل جوان امروز یک واژه ناشناخته است در حالی که این واژه خود یک فرهنگ، تبلور و تجلی گاه علم، فن، تمدن، نوآوری و عشق به زندگی است.وی لزوم تسریع را در اجرای طرح منطقه گردشگری قنات قصبه خاطر نشان می کند و می گوید: این امکان منحصر به فرد در شهرستان گناباد که بر سر راه زائران امام رضا(ع) قرار دارد می تواند زمینه مناسبی برای جذب مسافران و گردشگران باشد.رئیس شورای اسلامی شهر گناباد نیز در گفت و گو با خراسان مدعی است که امید گناباد به قنات های آن از جمله قنات قصبه است. «پورهاشمی» می افزاید: مسئولان امر باید اعتباراتی را برای لای روبی آن اختصاص دهند و زمینه ای را فراهم کنند که مردم از مزایای آن بهره مند شوند. به گفته وی طرح گردشگری قنات قصبه گناباد مصوب شده و در مقیاس ۴۰ هکتار قابلیت اجرایی دارد ولی تحقق این هدف نیازمند تأمین اعتبار لازم است. به گفته وی بخشی از این طرح در زیرزمین باید انجام شود که مربوط به میراث فرهنگی و گردشگری است و گلایه ای که از دوستان داریم این است که در سال ۸۶ مبلغ ۹۰ میلیون تومان اعتبار برای مطالعه و اجرای مسیرهای زیرزمینی این منطقه نمونه گردشگری مصوب شده بود ولی متأسفانه این اعتبار جذب نشد و مطالعه ای هم انجام نشد.وی می افزاید: ما برای آن قسمت از پروژه که روی زمین است و شهرداری متولی کار است تقاضای تأمین اعتبار کرده ایم و انشاء ا... با حمایت مسئولان این طرح گردشگری محقق خواهد شد.به گفته رئیس شورای اسلامی شهر گناباد با توجه به عمق چاه ها و طول قنات ها می توان به مهارت و استادی ایرانیان چیره دست پی برد که چگونه از قرن ها پیش قادر بودند با وسایل خیلی ساده و ابتدایی شیب آب زیر زمینی و تراز زمین را در عمق چند صدمتری از زیرزمین طوری حساب کنند که آب پس از طی کیلومترها در نقطه محاسبه شده به سطح زمین برسد و به قول مقنی ها «آفتابی» شود. یعنی از تاریکی خارج شود و در معرض آفتاب و روشنایی قرار گیرد.«سید حسین پور هاشمی» می گوید: شهر گناباد از قدیمی ترین شهرهای کشور به شمار می آید به طوری که آثار باستانی موجود آن از جمله قنات قصبه موید آن می باشد و در این شهر تاریخی ظرفیت هایی وجود دارد که هنوز به حالت بکر باقی مانده و باید احیا شود.به گفته او یکی از ظرفیت های مهم شهر گناباد که می تواند شهر را متحول کند، وجود منطقه گردشگری قنات قصبه و منطقه پایین دست پارک آبی به نام پیر علی می باشد.وی می گوید: در دو سال گذشته با پی گیری شورای شهر و شهرداری، مطالعات منطقه گردشگری قنات قصبه به پایان رسیده و به عنوان منطقه گردشگری نمونه شناخته شده است.منطقه گردشگری جدید پیرعلی به پیشنهاد فرماندار و پی گیری شورا و شهرداری و با همکاری جهاد کشاورزی، میراث فرهنگی، قسمت برق و اداره آب و فاضلاب شهرستان گناباد احیا خواهد شد و در آینده نزدیک شهر گناباد را به زیباترین شهر استان خراسان رضوی تبدیل خواهد کرد.

به هر حال قنات نماد تدبیر، همت، مشارکت و سخت کوشی و بزرگ ترین میراث فرهنگی و اقتصادی اجداد و نیاکان این مرز و بوم بوده است. اگر قنات نمی بود اثری از اغلب شهرهای امروزی نبود. امروزه زندگی های ماشینی و تجدد و شهرنشینی همه ما را از اهمیت، عظمت و ضرورت های وجود قنات ها غافل کرده است و فرزندان ما هم حتی معنی لغوی آن را نمی دانند!همین قنات ها روزگاری نقش تعیین کننده و حیاتی برای مردم و زندگی اقتصادی و اجتماعی آن ها داشتند و هنوز هم در بسیاری از نقاط منشأ حیات و بقایند و ضرورت توجه به آن ها به عنوان یک منبع مهم اقتصادی و اجتماعی بر کسی پوشیده نیست.