صفحه R05 فرهنگ (رضوي) ، شماره سريال 17291 ، تاريخ انتشار 880328

شهرستان گناباد در جنوب خراسان رضوی به فاصله ۲۶۰ کیلومتری مشهد قرار دارد. شواهد به جای مانده از گذشته از جمله آثار و محوطه های باستانی نشان از استقرار انسان از دوران پیش از تاریخ در این ناحیه دارد. بنابراین گناباد از جمله شهرهای کهن ایران است که به دلیل قرار گرفتن در منطقه ای سوق الجیشی مورد توجه حکمرانان در دوره هخامنشی بوده است.قنات گناباد که برخی احداث آن را به بهمن پسر اسفندیار نسبت می دهند، نشان از آبادانی و رونق این ناحیه در ادوار دیرین دارد. از سوی دیگر در شاهنامه نیز گناباد عرصه جنگل و حماسه در دوره اساطیری بوده و از برخی نقاط آن نیز در این اثر حماسی یاد شده است.این شهر در صدر اسلام با نام «جنابد» به تمدن عصر اسلامی راه یافت و به استناد نوشته های تاریخی و جغرافی نویسان از اعتبار و اهمیت خاصی برخوردار بوده است.

اما گناباد دارای جاذبه های سیاحتی و گردشگری و میراث فرهنگی گران سنگی است که متأسفانه به فراموشی سپرده شده است. در حالی که ده ها مکان تاریخی و سیاحتی در این دیار تمدن ساز وجود دارد، مردم و مسئولان این سامان از گمنامی منطقه و کم کاری در شناساندن آن به سایر ایرانیان گلایه دارند.در حالی که گناباد سر راه استان های جنوبی کشور و در مسیر جاده آسیایی قرار دارد، استقبال گردشگران و مسافران از جاذبه های سیاحتی و گردشگری آن چندان گرم نیست.یکی از ساکنان گناباد با اشاره به تاریخ و تمدن این شهرستان در جنوب خراسان رضوی می افزاید: متأسفانه بسیاری از آثار تاریخی و نقاط دیدنی این شهرستان برای سایر مردم و حتی ساکنان استان ها و شهرهای مجاور نیز ناشناخته است و لازم است که مسئولان شهرستان در این زمینه تلاش مضاعفی داشته باشند.«فرمانبر» می افزاید: در شهرستان گناباد ده ها اثر باستانی شناسایی و حتی برای ثبت جهانی آثاری چون قنات قصبه، اقدام شده است ولی این شهرستان که می تواند با وجود چنین آثاری جاذبه گردشگری و توریستی بسیاری داشته باشد هنوز جایگاه خود را پیدا نکرده است.

رئیس شورای اسلامی شهر گناباد نیز با اشاره به جایگاه و موقعیت شهرستان گناباد در زمینه توسعه گردشگری می گوید: طرح گردشگری قنات قصبه گناباد از جمله مصوباتی است که تحقق آن می تواند در رونق گردشگری شهرستان موثر باشد. «پورهاشمی» می افزاید: متأسفانه میراث فرهنگی شهرستان که در سال ۸۶ برای مطالعه این طرح، اعتبارات مناسبی داشته، کوتاهی کرده و اعتبار ۹۰ میلیون تومانی این طرح جذب نشده است.به گفته وی سرمایه گذاری برای احیای بناهای تاریخی و جاذبه های گردشگری و توریستی می تواند علاوه بر جذب گردشگران، در زمینه توسعه اقتصاد و اشتغال زایی این شهرستان کویری نیز موثر باشد.فرماندار شهرستان گناباد نیز با اشاره به وجود آثار باستانی با قدمت هزار و ۸۰۰ تا ۲ هزار سال در این شهرستان می گوید: بسیاری از آثار میراث فرهنگی این شهرستان به ثبت رسیده و اعتبارات حفظ و احیای میراث کهن این منطقه تا ۳۰۰ درصد رشد داشته است. «صفایی» می افزاید: دولت به این بخش توجه دارد ولی منابع، محدود و حجم کارها زیاد است لذا سرمایه گذاران باید در بخش گردشگری شهرستان مشارکت کنند. به گفته وی در این راستا دو طرح گردشگری در شهرستان به تصویب دولت رسیده و گردشگری کاخک نمونه استانی ثبت شده است.

قنات قصبه گناباد یکی از پدیده های شگفت انگیز و دست ساخته انسان در این شهرستان است که قدمتی ۲ هزار و ۵۰۰ ساله دارد و با ارائه طرح های مناسب می تواند به مکانی توریستی و دیدنی تبدیل شود. این قنات تاریخی با طول ۳۳ کیلومتر شاهکاری منحصر به فرد است و از آن به عنوان قدیمی ترین و عمیق ترین قنات جهان یاد کرده اند.

از بناهای ارزشمند دوره خوارزمشاهیان در خراسان، مسجد جامع گناباد است که در کوی شرقی (قصبه) این شهر قرار دارد. این بنا با نقشه ای دو ایوانی شامل سردر، صحن، ایوان های شمالی و جنوبی و ۳ شبستان است و به استناد یک حاشیه کتیبه قرآنی به خط بنایی در سال ۶۰۹  هجری قمری بنا شده است.

مدرسه نجومیه گناباد نیز یک بنای تاریخی است که در مجاورت مسجد جامع این شهر در کوی شرقی گناباد است. این مدرسه از یادگارهای معماری اسلامی در دوره صفویه است که نشان از ارج و مقام علم و دانش در این شهر در زمان خود دارد و به دلیل تدریس علم نجوم و افلاک به مدرسه نجومیه شهرت یافته است.به ابتکار میراث فرهنگی گناباد در سال ۸۵ موزه مردم شناسی این شهرستان در محل این مدرسه در قالب ۱۴غرفه گشایش یافت و اکنون به معرفی مشاغل سنتی، نحوهزندگی و نوع پوشش مردم گناباد می پردازد. آهنگری. پارچه بافی سنتی، سفالگری، نمدسال، حفر قنات، عروسی، عصاری و... نیز در آن به نمایش درآمده است.

موزه باستان شناسی گناباد نیز از دیدنی های این شهر است که در یکی از شبستان های مسجد جامع این شهر دایر می باشد. ازمهم ترین آثار این موزه، محراب تاریخی دیگری است که طی کاوش ها و پی گیری های باستان شناسی نمایان شده است. برخی وقف نامه ها، فرمان نامه ها، اشیای اهدایی مردم، سکه هایی از قرون اول اسلامی تا دوره قاجار، ظروف و اشیای فلزی و سفالی، کتیبه های آجری مدرسه نجومیه و چند اثر مهم دیگر در این موزه به نمایش گذاشته شده است.

بارگاه امام زاده سلطان محمد عابد (ع) برادر گرامی امام رضا(ع) در شهر کاخک واقع در ۲۴ کیلومتری جنوب شهر گناباد علاوه بر آن که یک اثر باستانی و کهن است، زیارتگاه عاشقان اهل بیت نیز می باشد. بنابر اقوال گوناگون بنای مذکور در اواخر دوره سلجوقی به اهتمام امیر عبدا... تونی ساخته شد و ساختمان فعلی آرامگاه متعلق به زمان شاه طهماسب صفوی است.

روستای ریاب در ۵ کیلومتری جنوب غربی گناباد نیز یکی از نقاط دیدنی است که قدمت آن به دوره صفویه و قاجاریه بر می گردد. این روستا دارای مجموعه ای از خانه های قدیمی، بادگیرها، قلعه، حمام، مسجد، آب انبار و... با معماری بسیار زیبایی است. این روستا هم اکنون به عنوان یکی از روستاهای هدف گردشگری در ایران مطرح می باشد. مقبره «ابومنصور ریابی» از وزرای طغرل موسس دولت سلجوقیان نیز در این روستا واقع است.

روستای قوژد و مسجد جامع آن در ۱۰ کیلومتری گناباد نیز یکی از آثار تاریخی و دیدنی است.به لحاظ معماری این بنا متعلق به قرن سیزدهم هجری است و شامل ایوانی بزرگ، محراب، شبستان و تزئينات منحصر به فرد است.

یکی از مناطق ییلاقی و خوش آب و هوای گناباد که همواره پذیرای مسافران خسته است روستای سرسبز سنو در ۲۵ کیلومتری غرب این شهر می باشد. چشمه ای با آب گوارا، ۷ آسیاب، قلعه قدیمی و غاری درون کوه از دیدنی های این منطقه است.

مقبره عالم عارف و زاهد مجاهد علامه محمد تقی بهلول گنابادی از علما و روحانیان معاصر نیز در ورودی شهر گناباد در حاشیه جاده آسیایی زیارتگاه عاشقانی است که خدمات او را به یاد دارند. او رهبری قیام تاریخی و مردمی مسجد گوهرشاد را در سال ۱۳۱۴ علیه کشف حجاب رضاخانی عهده دار بود و علاوه بر تسلط به تاریخ انبیا، اسلام، ادبیات عرب و فقه تشیع و اهل سنت، حافظ کل قرآن و نهج البلاغه و صحیفه سجادیه و صاحب تالیفات بسیار و شاعری اهل ذوق بود که در زهد و ساده زیستی نیز همتا نداشت.

روستای کوچکی در ۳۰ کیلومتری غرب گناباد و ۶ کیلومتری روستای زیبد دارای موقعیت زیبا و تماشایی است. اهالی آن را «صوفه» گویند و چون از ۳ طرف توسط کوه های مرتفع احاطه شده و دارای درختان تنومند با ارتفاع ۶ متر است، به عنوان تفرجگاه ییلاقی بازدیدکنندگان بسیاری دارد.

یکی از بزرگ ترین جاذبه های گردشگری گناباد، روستای متروک، ساکت و خاموش عمرانی است دیاری که در دوره صفویه رونق زیادی داشت و تا ۵۰ سال پیش دایر و آباد بود خشکسالی های پیاپی آن را متروکه کرده و امروز کسی ساکن آن نیست. این روستا در ۲۰ کیلومتری گناباد در حاشیه جاده مشهد واقع است و آثار تاریخی چون آب انبار، مسجد، حمام، کاروان سرا و بادگیرهای آن دیدنی است.

آب انبار شریعت که معروف به آب انبار حسنیه در گناباد است مربوط به دوره قاجار است که به میراث فرهنگی واگذار شده و امروز به عنوان نمایشگاه وموزه آب در معرض دید عموم قرار دارد. این مکان در مرکز شهر گناباد و در خیابان سعدی واقع شده و اثری تاریخی با ۴۰ پله و مخزنی در عمق ۲۰ متری از سطح زمین است.اگر به دیار گناباد سفر کردید از سوغات این شهرستان به ویژه صنعت دستی منحصر به فرد آن یعنی سفال مند یادتان نرود. گرچه سفالگری رونق گذشته ها را ندارد اما هنوز صدای چرخ سفالگران دیار مند به گوش می رسد.مناطق تفریحی تک زو، کلات، مزارع زعفران در فصل پاییز، موزه حیات وحش گناباد در ساختمان اداره محیط زیست، امام زاده هایی در روستاهای بیمرغ، دیسفان و خانیک، کویر پارک رهگذر عمرانی، بازارچه بیدخت، قلعه شوراب، یخدان کوثر بیدخت، کمرزیارت و آبشار زیبای کاخک نیز از جاذبه های سیاحتی- زیارتی شهرستان گناباد محسوب می شوند.